നവാബ് സ്വിദ്ദീഖ് ഹസ്സൻ ഖാൻ കനോജി
പരിഭാഷ: ദർവേശ്
മദ്ഹബ് തഖ്‌ലീദ് ചെയ്യാത്ത സലഫി പശ്ചാത്തലമുള്ള അഹ് ലെ ഹദീസിൻ്റെ പ്രമുഖ പണ്ഡിതനായ നവാബ് സ്വിദ്ദീഖ് ഹസ്സൻ ഖാൻ കനോജി അറബിയിലെഴുതിയ التاج المكلل من جواهر مآثر الطراز الآخر والأول എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്നുള്ള ഇബ്നു അറബി (റ) യെ കുറിച്ചുള്ള ഒരു ലേഖനത്തിന്റെ പരിഭാഷയാണിത്. മഹാനായ ഇബ്നു അറബി(റ) യെ കുറിച്ച് അതിനീചമായ ഭാഷയിൽ ആക്ഷേപങ്ങളും ഭത്സനങ്ങളും എഴുതി വിടുന്ന കേരളത്തിലെ അഭിനവ മൗലവിമാർക്കും പണ്ഡിതവേഷധാരികൾക്കും, വ്യാജ സ്വൂഫി പ്രതിനിധാനങ്ങൾക്കെതിരെ നടത്തേണ്ട കാമ്പയിൻ കാടുകയറി യഥാർത്ഥ സ്വൂഫികളെയും തസ്വവ്വുഫ് എന്ന വിജ്ഞാന മേഖലയെയും തന്നെ ആക്ഷേപിക്കുന്ന വിധം വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വഹാബി മുരടന്മാർക്കും കണ്ണ് തുറക്കാൻ പര്യാപ്തമാണ് ഇതിലെ പ്രതിപാദ്യങ്ങൾ. താരതമ്യേന വൈജ്ഞാനിക സത്യസന്ധത പുലർത്തുന്ന ഒരു ലേഖനമാണ് ഇതെന്നതിനാൽ അഫ്സൽ ഉലമക്കും മുൻശി സേവനത്തിനുമപ്പുറം വൈജ്ഞാനികമായി വികസിക്കാത്ത സമഗ്രമായ വൈജ്ഞാനികാവബോധം ലവലേശമില്ലാത്ത മുരടന്മാരായ സലഫി, വഹാബി പ്രമാണവാദികൾക്ക് അവരുടെ തന്നെ ധാരയിൽ പെട്ട ഒരു പ്രമുഖനായ പണ്ഡിതൻ നവാബ് സ്വിദ്ദീഖ് ഹസ്സൻ ഖാൻ കനോജിയുടെ വൈജ്ഞാനികാന്വേഷണത്തിന്റെ ഈ മാതൃക സമർപ്പിക്കുന്നു. ചിന്താശേഷിയുള്ളവരിൽ ആർക്കെങ്കിലും പ്രയോജനപ്പെടുമെന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ…
അലിയ്യു ബിൻ ഹാതിമിന്റെ സഹോദരനും അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ ഹാതിമിന്റെ മകനുമായ അബൂബക്കർ (റ) ‘ഇബ്നു അറബി’ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ,സ്വൂഫിസത്തിൽ നിരവധി ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രചിച്ചിട്ടുള്ള അദ്ദേഹം ഹിജ്‌റ 560-ലാണ് ജനിച്ചത്. ഏഴ് ഖിറാഅത്തുകളോടെ വിശുദ്ധ ഖുർആൻ പഠിച്ച അദ്ദേഹം, അബുൽ ഖാസിം ബിൻ ബശ്കുവൽ, മുഹമ്മദ് ബിൻ അബീ ജംറ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖരിൽ നിന്ന് ഹദീസുകൾ ശ്രവിച്ചു. ബഗ്ദാദ്, മക്ക, ദമസ്കസ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച് ഹദീസ് പഠനം നടത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് റോലാണ് സ്ഥിരതാമസമാക്കിയത്.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെയും വിജ്ഞാനത്തെയും കുറിച്ച് പ്രശസ്ത ചരിത്രകാരനായ ഇബ്നു മസ്ദി ഇപ്രകാരം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു:
“വിജ്ഞാന സമ്പാദനത്തിലും ഹദീസ് നിവേദനത്തിലും അങ്ങേയറ്റം സൂക്ഷ്മത പുലർത്തിയിരുന്ന ഉത്തമനായ ഒരു വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. സാഹിത്യ രംഗത്ത് ആർക്കും മറികടക്കാനാവാത്തത്ര ഉയർന്ന പദവിയും മുൻകൈയും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ആരാധനാ കാര്യങ്ങളിൽ ബാഹ്യമായ ളാഹിരി മദ്ഹബ് പിന്തുടരുമ്പോൾ തന്നെ, ആത്മീയ വിശ്വാസങ്ങളിൽ ആഴത്തിലുള്ള ഉൾക്കാഴ്ചയാണ് അദ്ദേഹം പുലർത്തിയിരുന്നത്. ആരാധനകളുടെ ആഴക്കടലുകൾ നീന്തിക്കടന്ന അദ്ദേഹം ആ അറിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിലാണ് ജീവിച്ചത്. പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളെ തരണം ചെയ്ത് മുൻപന്തിയിലേക്ക് മുന്നേറുന്നവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഉത്തമ സാക്ഷ്യങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു.”
ബഗ്ദാദ്, മോസൂൾ, റോം പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് അറിവ് തേടി അദ്ദേഹം യാത്ര ചെയ്തു. ആത്മീയ പരിശീലനത്തിലും കഠിനാധ്വാനത്തിലും എപ്പോഴും മുന്നിലായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരം സ്വൂഫികളുടെ തനിമയാർന്ന ശൈലിയിലുള്ളതായിരുന്നു. ആത്മീയ സത്യത്തിന്റെ (അഹ്‌ലുൽ ഹഖീഖ) പാത പിന്തുടർന്ന അദ്ദേഹത്തിന് ധാരാളം ശിഷ്യന്മാരും അനുയായികളുമുണ്ടായിരുന്നു. പ്രവാചകൻ (സ്വ) യെ സ്വപ്നത്തിൽ ദർശിച്ച അനുഭവം വിവരിക്കുന്ന നിരവധി സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു സമാഹാരം തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ അദ്ദേഹം നേരിട്ട് കേട്ട അനുഭവങ്ങളും സ്വപ്നദർശനം ലഭിച്ചവരിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചവയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ഇബ്നു അൽ-ജൗസി (റ) അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ഉദ്ധരിക്കുന്ന വാചകങ്ങൾ ഇങ്ങനെയാണ്:
“എനിക്ക് അല്ലാഹുവിന്റെ മഹത്തായ നാമം (ഇസ്മുൽ അഅ്ളം) അറിയാം. ആത്മീയ നിവേദനം (തനസ്സുൽ) വഴിയല്ല, മറിച്ച് പരിശ്രമത്തിലൂടെയുള്ള സമ്പാദനം (തക്‌സുബ്) വഴിയാണ് ഞാൻ രസതന്ത്രവും അൽ-സീമിയായും മനസ്സിലാക്കിയത്.”
ഇബ്നു അൻ-നജ്ജാർ അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമാക്കുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്:
“അദ്ദേഹം സൂഫികളോടും ഹൃദയശുദ്ധിയുള്ളവരോടും ഒപ്പം ജീവിക്കുകയും, ലളിത ജീവിതം (ഫുഖറാഇന്റെ വഴി) സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഹജ്ജ് കർമ്മം നിർവ്വഹിച്ച അദ്ദേഹം അവിടെ ഇഅ്തികാഫിരിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. സ്വൂഫി വര്യന്മാരുടെ ചരിത്രം, വടക്കേ ആഫ്രിക്കയിലെ (മഗ്രിബ്) ശൈഖുമാരുടെ വിശേഷങ്ങൾ, അവരുടെ പരലോക ചിന്തകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചെല്ലാം അദ്ദേഹം എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. മികച്ച കവിതാവാസനയുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ദമസ്കസ് യാത്രയ്ക്കിടയിലാണ് ഞാൻ കണ്ടുമുട്ടുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനോഹരമായ സംസാരം കേൾക്കാനും ചില കവിതകൾ പകർത്തിയെഴുതാനും എനിക്ക് സാധിച്ചു.”
ശൈഖ് ഇബ്നു അറബി (റ) നേരിട്ട് ചൊല്ലിക്കൊടുത്ത വരികളിൽ ചിലത് താഴെ പറയുന്നവയാണ്:
“അറിവിനും ആഗ്രഹങ്ങൾക്കുമിടയിൽ അലയുന്നവനേ,
ഇരു വിപരീതങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നവനേ,
സുഗന്ധം അന്വേഷിക്കാത്ത കാറ്റുപോലെ,
കസ്തൂരിന്മേൽ ചാണകം പുരട്ടുന്നവനാണോ നീ?”
അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റു ചില കവിതാശകലങ്ങൾ:
“താഴ്മയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും ഇടയിലെ ഒരു ബിന്ദു മാത്രമാണവൻ,
ലോകങ്ങളുടെ അതിരുകളെ അവൻ അതിലംഘിക്കുകയാണെങ്കിൽ…
അങ്ങനെ ഞാൻ തത്വചിന്തകനായി, നിന്റെ അറിവ് എനിക്ക് അമൃതമായി മാറി.”
“ഞാൻ വെറുമൊരു മുത്തല്ല, മനുഷ്യരുടെ ഇടയിലെ ഒരു ചിപ്പിയാണ്;
അവരുടെ കുറവുകൾ കാരണം ആരും അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല.
പകരം, ബാഹ്യമായ മുത്തുകളിലും മാണിക്യങ്ങളിലുമാണ് അവർ മത്സരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.”
‘ആസാറുൽ അള്ഹാർ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയത് അനുസരിച്ച്, ഇബ്നു അർഹസ് തന്റെ ‘മസിയത്തുൽ മസിയ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ഉപസംഹാരത്തിൽ ശൈഖ് ഇബ്നു അറബി(റ) യെ പരാമർശിക്കുകയും അദ്ദേഹത്തെ വൻതോതിൽ പ്രശംശിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരവധി രചനകളെക്കുറിച്ചും അതിൽ എടുത്തുപറയുന്നുണ്ട്. അവയിൽ പ്രമുഖമായവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:
ജാമിഉൽ അഹ്കാം ഫി മഅ്‌രിഫത്തിൽ ഹലാലി വൽ ഹറാം: ഹലാലും ഹറാമുമായ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ കർമ്മശാസ്ത്ര വിധികളും ഹദീസുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്ന ബൃഹദ് ഗ്രന്ഥമാണിത്.
അൽ-ഫുതൂഹാതുൽ മക്കിയ്യ: അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പെടുന്നതും ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന കാലത്ത് രചിച്ചതുമായ മഹദ് കൃതിയാണിത്. പ്രശസ്തമായ ‘ഫുസൂസുൽ ഹികം’ എന്ന ഗ്രന്ഥവും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും, ഈ രചനയെക്കുറിച്ച് ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ അനുകൂലമായും പ്രതികൂലമായും വിവിധ അഭിപ്രായങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു.
അബ്ദുൽ ഹഖ് അൽ-ഇശ്ബീലി തന്നോട് ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ശൈഖ് ഇബ്നു അറബി(റ) വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. “അദ്ദേഹം തന്റെ എല്ലാ ഗ്രന്ഥങ്ങളും എനിക്ക് ഹദീസായി പറഞ്ഞുതന്നു. അഹ്മദ് ബിൻ അഹ്മദ് ബിൻ ഹസ്മിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഇമാം അലി ബിൻ അഹ്മദ് വഴി അദ്ദേഹം എനിക്ക് പകർന്നുതന്നു. കൂടാതെ, അബു നസ്റിൽ നിന്ന് ഞാൻ ‘സ്വഹീഹ് മുസ്ലിം’ കേട്ടു. പൊതുവായ അനുവാദത്തിലൂടെ (ഇജാസത്ത്) അസ്സലഫിയിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കാറുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം സ്വൂഫിസത്തിൽ വലിയ അവഗാഹമുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു” എന്നും അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
ശൈഖ് ശംസുദ്ദീൻ അദ്ദഹബി (റ) അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് വിലയിരുത്തുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്:
“സംസാരത്തിൽ വിപുലമായ അറിവും ശക്തമായ ഓർമ്മശക്തിയും ബുദ്ധിശക്തിയുമുള്ള ആളായിരുന്നു അദ്ദേഹം. സ്വൂഫിസത്തിൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവും, ആത്മീയ ജ്ഞാനത്തിന്റെ (ഇർഫാൻ) ലോകത്ത് സ്വീകാര്യമായ നിരവധി ഗ്രന്ഥങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില പ്രയോഗങ്ങളിലെ അതിവ്യാഖ്യാനങ്ങൾ (ശത്വഹാത്ത്) ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ യാതൊരു കുഴപ്പവുമില്ലായിരുന്നു. ഒരുപക്ഷേ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മീയ ലഹരിയുടെയും (സുക്ര്) ബാഹ്യലോകവുമായുള്ള ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ടതിന്റെയും (ഗൈബത്ത്) അവസ്ഥയിലാകാം അത് സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടാകുക. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ നന്മ പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അൽ-ഫുതൂഹാത്’ രചിക്കുന്ന കാലത്ത് അദ്ദേഹം ദിനംപ്രതി മൂന്ന് ഏടുകൾ വീതം എഴുതുമായിരുന്നു.” ഹിജ്‌റ 638-ലാണ് അദ്ദേഹം മരണപ്പെട്ടത്.
പ്രധാന രചനകളും ചരിത്ര സംഭവങ്ങളും:
മുമ്പ് പരാമർശിച്ച ‘അൽ-ഫുതൂഹാത്’, ‘ഫുസൂസുൽ ഹികം’ എന്നിവയ്‌ക്കൊപ്പം ‘ഫുസൂസി’ന് ഇബ്നു സുവൈക് തയ്യാറാക്കിയ ‘നഖ്ശുൽ ഫുസൂസ്’ എന്ന വ്യാഖ്യാനവുമുണ്ട്. പ്രവാചകൻ (സ്വ) യെ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട ഒരു അനുഭവം ശൈഖ് ഇബ്നു അറബി(റ) വിവരിക്കുന്നുണ്ട്.
അൽ-സലാഹ് അൽ-കതുബി അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു:
“മൊത്തത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, അദ്ദേഹം വലിയൊരു സൽസ്വഭാവിയായ മനുഷ്യനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരങ്ങളിൽ നിന്ന് നല്ലതും നമുക്ക് ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ നിരവധി കാര്യങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ നമുക്ക് അവ്യക്തമായി തോന്നുന്ന കാര്യങ്ങൾ നമ്മൾ അല്ലാഹുവിന് ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നു. അതേസമയം, അദ്ദേഹത്തെ അതേപടി അനുകരിക്കാനോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രത്യേക പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ പരിശീലിക്കാനോ നാം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.”
ശൈഖ് മുഹ്‌യദ്ദീൻ ഇബ്നു അറബി(റ) യുടെ മഹത്വം മനസ്സിലാക്കിയ മറ്റൊരു പണ്ഡിതനായ അൽ-സുമുൽകാനി പറഞ്ഞു:
“ഇലാഹിയ്യായ അറിവുകളുടെ (അൽ-മആരിഫുൽ ഇലാഹിയ്യ) പ്രളയക്കടലായ മുഹ്‌യദ്ദീൻ ഇബ്നു അറബിയുടെ സംസാരത്തിൽ നിന്ന്
പിൽക്കാല പണ്ഡിതനായ അബുൽ വഹാബ് ബിൻ അഹ്മദ് അശ്-ശഅ്റാനി(റ) (ഹിജ്‌റ 973-ൽ വഫാത്തായി) തന്റെ ‘അൽ-മുക്തസർ: അൽ-അൻവാറുൽ ഖുദ്സിയ്യ മിനൽ ഫുതൂഹാതിൽ മക്കിയ്യ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ‘അൽ-ഫുതൂഹാത്’ ചുരുക്കിയെഴുതിയിട്ടുണ്ട്. പിന്നീട് ആ സംക്ഷിപ്ത രൂപം വീണ്ടും ചുരുക്കി ‘കിതാബുൽ കിബ്രീതിൽ അഹ്മർ മിൻ ഉലൂമിശ്ശൈഖിൽ അക്ബർ’ എന്നും അദ്ദേഹം പേരിട്ടു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റ് ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ‘കിതാബു അഹ്കാമി ഫി മഅ്‌രിഫത്തിൽ ഹലാലി വൽ ഹറാം’, നൂറിലധികം ദിവ്യഹദീസുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ‘കിതാബുൽ അഹാദീസിൽ ഖുദ്സിയ്യ’ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. പ്രമുഖ പണ്ഡിതരായ ഇബ്നു അസാകിർ, ഇബ്നു അൽ-ജൗസി എന്നിവർ അദ്ദേഹത്തിന് ഹദീസ് ഉദ്ധരിക്കാൻ അനുമതി (ഇജാസത്ത്) നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ജീവിതകാലത്ത് അദ്ദേഹം ഈജിപ്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും കുറച്ചുകാലം ഹിജാസിൽ തമസിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
ശൈഖ് ഇബ്നു അറബി(റ) യുടെ ആശയങ്ങൾ പണ്ഡിതന്മാർ വളരെ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുകയും, ഇബ്നു അൽ-സുമുൽകാനി ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ അത് നല്ല സ്വീകരണത്തോടെയും ഉൾക്കാഴ്ചയോടെയും ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്തു. നാനൂറിലധികം ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം വിജ്ഞാന രംഗത്ത് സലഫുകളുടെ വഴിയിലുള്ളവരായിരുന്നു. സ്വൂഫികളുടെ പാത പിന്തുടർന്ന അദ്ദേഹത്തെ ചില പണ്ഡിതന്മാർ വിമർശിക്കുകയും, ചിലർ കടുത്ത എതിർപ്പുകൾ പ്രകടിപ്പിക്കുകപോലുമുണ്ടായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ചില വാചകങ്ങളുടെ ഉൾക്കാമ്പ് മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ബുദ്ധി പരിമിതപ്പെട്ടുപോയതാണ് ഈ എതിർപ്പുകൾക്ക് കാരണം.
എങ്കിലും, സത്യം അന്വേഷിക്കുന്ന ഗവേഷകരായ പണ്ഡിതന്മാർ (മുഹഖിഖൂൻ) വിവിധ വിജ്ഞാന ശാഖകളിൽ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്ന അഗാധമായ പദവി ഏകോപിപ്പിച്ച് അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതേസമയം, വിശ്വാസത്തിൽ തെറ്റിദ്ധാരണ ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത മുൻനിർത്തി, കഠിനമായ ആത്മീയ പരിശീലനങ്ങൾ (റിയാദ) കൂടാതെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ മാത്രം വായിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അവർ സാധാരണക്കാരെ വിലക്കിയിരുന്നു.
ശൈഖ് ഇബ്നു അറബി(റ) യുടെ ആശയങ്ങൾ പണ്ഡിതന്മാർ വളരെ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുകയും, ഇബ്നു അൽ-സുമുൽകാനി ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ അത് നല്ല സ്വീകരണത്തോടെയും ഉൾക്കാഴ്ചയോടെയും ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്തു. നാനൂറിലധികം ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രചിച്ച അദ്ദേഹം വിജ്ഞാന രംഗത്ത് സലഫുകളുടെ വഴിയിലുള്ളവരായിരുന്നു. സ്വൂഫികളുടെ പാത പിന്തുടർന്ന അദ്ദേഹത്തെ ചില പണ്ഡിതന്മാർ വിമർശിക്കുകയും, ചിലർ കടുത്ത എതിർപ്പുകൾ പ്രകടിപ്പിക്കുകപോലുമുണ്ടായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ചില വാചകങ്ങളുടെ ഉൾക്കാമ്പ് മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ബുദ്ധി പരിമിതപ്പെട്ടുപോയതാണ് ഈ എതിർപ്പുകൾക്ക് കാരണം.
എങ്കിലും, സത്യം അന്വേഷിക്കുന്ന ഗവേഷകരായ പണ്ഡിതന്മാർ (മുഹഖിഖൂൻ) വിവിധ വിജ്ഞാന ശാഖകളിൽ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്ന അഗാധമായ പദവി ഏകോപിപ്പിച്ച് അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതേസമയം, വിശ്വാസത്തിൽ തെറ്റിദ്ധാരണ ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത മുൻനിർത്തി, കഠിനമായ ആത്മീയ പരിശീലനങ്ങൾ (റിയാദ) കൂടാതെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ മാത്രം വായിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അവർ സാധാരണക്കാരെ വിലക്കിയിരുന്നു. എണ്ണിത്തീർക്കാനാവാത്തത്ര കറാമാത്തുകളും (ആത്മീയ അത്ഭുതങ്ങൾ) അപദാനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന് സ്വന്തമായുണ്ട്.
ഫിർഔന്റെ വിശ്വാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസ്താവനയെ, അതൊരു ആഗ്രഹപ്രകടനം മാത്രമായി വ്യാഖ്യാനിച്ച പണ്ഡിതന്മാരുമുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വപ്നങ്ങളും കറാമാത്തുകളും എണ്ണിയാലൊടുങ്ങാത്തതാണ്. പ്രശസ്തമായ ‘അൽ-ഖാമൂസ്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രചയിതാവും കാദി ഖാളിൽ ഖുളാത്തുമായ മജ്ദുദ്ദീൻ അൽ-ഫൈറൂസാബാദി തന്റെ ‘അൽ-ഇഗ്തിബാജ്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഇബ്നു അറബി(റ) യെക്കുറിച്ച് ചോദിത്തിന് ഉത്തരമായി ഇപ്രകാരമാണ് മറുപടി നൽകിയത്:
“അല്ലാഹുവിനെത്തന്നെ സത്യം! അദ്ദേഹം നിലപാടിലും അറിവിലും സ്വഭാവത്തിലും ത്വരീഖത്തിന്റെ (സ്വൂഫി പാതയുടെ) ശൈഖും, ആത്മീയ സത്യങ്ങളുടെ ഇമാമുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാർത്ഥനകൾ ഏഴ് ആകാശങ്ങളെയും തുളച്ചുകയറുന്നതായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബറകത്തുകൾ ലോകമെമ്പാടും പടർന്നുപന്തലിക്കുകയും ചെയ്തു. ഞാൻ വർണ്ണിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വളരെ ഉയർന്ന സ്ഥാനത്താണ് അദ്ദേഹം.”
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ മുത്തുകളും മാണിക്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു മഹാസമുദ്രം പോലെയാണ്. അതിന്റെ സമൃദ്ധി കാരണം തുടക്കമോ ഒടുക്കമോ കണ്ടെത്തുക എളുമല്ല. ആത്മാർത്ഥമായി അത് സ്ഥിരമായി വായിക്കുകയും ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരുടെ മനസ്സ് വികസിക്കുകയും പ്രയാസകരമായ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. അല്ലാഹു പ്രത്യേകമായി നൽകിയ ദിവ്യജ്ഞാനം (അൽ-ഉലൂമുൽ ലദുന്നിയ്യ) ലഭിച്ചവർക്കല്ലാതെ ഈ ഉയർന്ന പദവി പ്രാപ്യമല്ല. അദ്ദേഹത്തെ തക്ഫീർ (നിഷേധി) എന്ന് വിളിക്കാൻ ആളുകളെ പ്രേരിപ്പിച്ചത് അവരുടെ ബുദ്ധിയുടെ അപൂർണ്ണത മാത്രമാണ്. കവിതകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിനപ്പുറം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളുടെയും പ്രവൃത്തികളുടെയും യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം ഗ്രഹിക്കാൻ പലർക്കും സാധിച്ചിട്ടില്ല.
സിറിയയിലെ പ്രമുഖ പണ്ഡിതനായ ശൈഖ് കമാലുദ്ദീൻ ബിൻ അൽ-സുമുൽകാനി അദ്ദേഹത്തെ അതിരുകളില്ലാത്ത വിജ്ഞാനക്കടലായി വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ശൈഖ് ഇസ്സുദ്ദീൻ ബിൻ അബ്ദിസ്സലാം(റ) അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ ‘ഖുത്ബ്’ (ആത്മീയ ധ്രുവം) എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. സഅ്ദുദ്ദീൻ അൽ-ഹമവിയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉന്നത പദവി അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹാഫിള് അൽ-സുയൂത്തി, ഇബ്നു അറബി(റ) യെ കുറ്റമുക്തനാക്കിക്കൊണ്ട് ‘തൻബീഹുൽ ഗബീ ഫീ തൻസീഹി ഇബ്‌നി അറബി’ എന്ന ഗ്രന്ഥം രചിച്ചപ്പോൾ, ശൈഖ് ഇബ്രാഹീം ബിൻ മുഹമ്മദ് അൽ-ഹലബി ‘തസ്ഫീറുൽ ഗബീ ഫീ തക്ഫീരി ഇബ്‌നി അറബി’ എന്ന പേരിൽ അതിന് മറുപടിയും നൽകി. സ്വൂഫികളിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിമർശകരിൽ ഒരാളായിരുന്ന ഹാഫിള് അദ്ദഹബി പോലും മുഹ്‌യദ്ദീൻ ഇബ്നു അറബി ഒരിക്കലും കള്ളം പറഞ്ഞിട്ടില്ല എന്ന് സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
ഈജിപ്തുകാർ അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ തിരിഞ്ഞപ്പോൾ അല്ലാഹു ശൈഖ് അബുൽ ഹസൻ അൽ-ബുജായിയുടെ കൈകളിലൂടെ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷപ്പെടുത്തുകയുണ്ടായി. രക്ഷപ്പെട്ട ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആത്മീയ ലഹരിയുടെ (സുക്ർ) അവസ്ഥയിലുണ്ടായ വർത്തമാനങ്ങളാണതെന്നും അത്തരം അവസ്ഥയിലുള്ളവരോട് കയർക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി.
ഇമാം അൽ-യാഫിഈ(റ) വ്യക്തമാക്കുന്നത് പോലെ, ഇത്തരം മഹാന്മാരായ വ്യക്തികളുടെ മേൽ ആരോപിക്കപ്പെടുന്ന കാര്യങ്ങളെ മൂന്ന് രീതിയിലാണ് സമീപിക്കേണ്ടത്:
- അവരിലേക്ക് ചേർത്തുവെക്കപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ തന്നെ കൃത്യമാകണമെന്നില്ല.
- ബാഹ്യമായി ശരിയായ അർത്ഥം നൽകാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ അങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ആന്തരിക അർത്ഥം ആത്മീയ ജ്ഞാനികൾക്ക് (ആരിഫീൻ) വിട്ടുകൊടുക്കണം.
- അത് അവരുടെ ആത്മീയ ലഹരിയുടെ (സുക്ർ) അവസ്ഥയിൽ സംഭവിച്ചതായി കണക്കാക്കണം.
ലഹരിയിലുള്ളവന്റെ വാക്കുകളെ നല്ല രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും, ബാധ്യതകളിൽ നിന്ന് താൽക്കാലികമായി ഒഴിവാക്കപ്പെട്ട ആ അവസ്ഥയെ മാനിച്ച് നാവടക്കിപ്പിടിക്കുകയുമാണ് പണ്ഡിതന്മാർ സ്വീകരിച്ച ഏറ്റവും മികച്ച നിലപാട്. (മുഹമ്മദ് അൽ-സ്വിദ്ദീഖി വിശുദ്ധ ഹറമിൽ വെച്ചാണ് ഇത് ക്രോഡീകരിച്ചത്).
യെമനിലെയും റോമിലെയും നാടുകളിൽ വലിയ സ്വാധീനമുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം തന്റെ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അത്ഭുതങ്ങളിൽ ഒരാളായിരുന്നു. ശൈഖ് മുഹമ്മദ് ബിൻ സഅ്ദ് അൽ-കശ്‌നി ‘നഫ്ഹുത് ത്വീബ്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: “അദ്ദേഹം വലിയൊരു ശൈഖും പ്രമുഖനായ സ്വൂഫിയും ശാഫിഈ പണ്ഡിതനും പ്രശസ്തനായ ളാഹിരി പണ്ഡിതനുമാണ്.” തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവചരിത്രവും പണ്ഡിതന്മാരുടെ പ്രശംസകളും ദീർഘമായി വിവരിച്ച അദ്ദേഹം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനോഹരമായ ചില കവിതകളും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിൽ പെട്ടതാണ് താഴെ പറയുന്ന വരികൾ:
“പശ്ചാത്താപം വഴി വിജയം വരിച്ചവനല്ലാതെ മറ്റാരും വിജയിച്ചിട്ടില്ല,
പൂർവ്വീകരും സമകാലികരുമായ ജനങ്ങൾ പശ്ചാത്താപത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ആരെങ്കിലും പശ്ചാത്തപിച്ചാൽ തന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ അവൻ എത്തിച്ചേർന്നു,
ജനങ്ങളുടെ പശ്ചാത്താപം അറിയപ്പെടുക പോലുമില്ല.”
അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൽഗുണങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ് വ്യക്തമായ തെളിവുകളും തിളക്കമാർന്ന അത്ഭുതങ്ങളും അവശേഷിക്കുന്നത് എന്നും, അത് വോള്യങ്ങളിൽ അടങ്ങി ഒതുങ്ങുന്നതല്ലെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇബ്നു അറബി(റ) യെ കാഫിറാക്കാൻ മുതിർന്ന ഒരു വിഭാഗം ആളുകളെക്കുറിച്ച് ഇമാം അൽ-ശഅ്റാനി(റ) പറയുകയുണ്ടായി:
“അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ തുച്ഛമായ ചവറുപോലെയാണ്, അവർക്ക് യാതൊരു വിലയുമില്ല.”
പിൽക്കാലത്ത് സുൽത്വാൻ സലീം ഖാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖബ്‌രിന് മുകളിൽ വലിയൊരു വിദ്യാലയവും ഔഖാഫിനായി സ്വത്തുക്കളും നിർമ്മിക്കുകയുണ്ടായി. അൽ-മഖ്‌രി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു:
“ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖബർ പലതവണ സന്ദർശിക്കുകയും, ഖബ്‌രിന്മേൽ പ്രകാശത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമായി കാണുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖബറിനടുത്തുള്ള വിസ്മയകരമായ അവസ്ഥകൾ നേരിട്ട് കാണുന്ന ഏതൊരാളും പക്ഷപാതമില്ലാത്ത നീതിമാന്മാരായി മാറാതിരിക്കില്ല.”
ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യൻ ഇബ്‌നുൽ ഖയ്യിമും അവരുടെ അനുയായികളും വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുള്ളത്, അവർ കാര്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത് വിശുദ്ധമായ ശരീഅത്തിൽ നിന്നാണെന്നും വ്യക്തികളുടെ പദവികൾ നോക്കിയല്ലെന്നുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിനെതിരെയുള്ള അവരുടെ എതിർപ്പ് മനഃശാസ്ത്രപരമായ ശത്രുത കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് ലോകത്തിലെ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകാറുള്ള അസൂയയുടെ പുറത്തുമാത്രമുള്ളതാണ്. എന്തായാലും, സംശയമില്ലാതെ, അദ്ദേഹത്തെ കാഫിറാക്കാൻ മുതിർന്ന ആളുകൾ തെറ്റായ നിലപാടാണ് എടുത്തത്. എന്റെ ‘അബ്ജുൽ ഉലൂം’ എന്ന പുസ്തകത്തിൽ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ കണക്കിൽ പോലും പെടാത്ത വിധമാണ് അവർ അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ പ്രവർത്തിച്ചത്.
രണ്ടാം സഹസ്രാബ്ദത്തിന്റെ നവോത്ഥാനനായകനായ ശൈഖ് അഹ്മദ് അൽ-സർഹിന്ദി(റ) യും പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠൻ അഹ്മദ് വലിയ്യുല്ലാഹ് അൽ-ദഹ്‌ലവി(റ) യും സ്വീകരിച്ച നിലപാടാണ് ഏറ്റവും ശരിയായിട്ടുള്ളത്. അതായത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരങ്ങളിൽ കിതാബിന്റെയും സുന്നത്തിന്റെയും ബാഹ്യമായ വിധിയുമായി യോജിക്കാത്തവയ്ക്ക് നല്ല വ്യാഖ്യാനം നൽകുകയും, അനുയോജ്യമായ നല്ല അർത്ഥങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ബാഹ്യ പ്രയോഗങ്ങളെ പണ്ഡിതന്മാർ സ്വീകാര്യമായ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ശരിയായ നിലപാട്:
രണ്ടാം സഹസ്രാബ്ദത്തിന്റെ നവോത്ഥാനനായകനായ ശൈഖ് അഹ്മദ് അൽ-സർഹിന്ദി(റ) യും പണ്ഡിതശ്രേഷ്ഠൻ അഹ്മദ് വലിയ്യുല്ലാഹ് അൽ-ദഹ്‌ലവി(റ) യും സ്വീകരിച്ച നിലപാടാണ് ഏറ്റവും ശരിയായിട്ടുള്ളത്. അതായത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരങ്ങളിൽ കിതാബിന്റെയും സുന്നത്തിന്റെയും ബാഹ്യമായ വിധിയുമായി യോജിക്കാത്തവയ്ക്ക് നല്ല വ്യാഖ്യാനം നൽകുകയും, അനുയോജ്യമായ നല്ല അർത്ഥങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ബാഹ്യ പ്രയോഗങ്ങളെ പണ്ഡിതന്മാർ സ്വീകാര്യമായ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ചിട്ടുണ്ട്.
അൽ-നുഅ്മാൻ അഫന്ദി ‘അറൗളത്തുൽ ഗിനാ’ എന്ന തന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിൽ അൽ-ഹാഫിള് അൽ-സലഫിയിൽ നിന്നുള്ള പൊതുവായ ഇജാസത്തിനെക്കുറിച്ച് പരാമർശിച്ചുകൊണ്ട് പറയുന്നു: “സ്വൂഫികളുടെ ഇമാമും അവരുടെ വഴിയുടെ ആളുമാണ് അദ്ദേഹം.” ഹിജ്‌റ 560-ൽ മർസിയയിൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹം, ദമസ്കിൽ താമസമാക്കുകയും അവിടെ തന്റെ അറിവുകൾ പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് ഹിജ്‌റ 638-ൽ അവിടെ വെച്ചുതന്നെ വഫാത്തായി. ഇബ്നു അറബി(റ) യുടെ സൽഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് ശൈഖ് അബ്ദുൽ ഗനി അൽ-നാബുലുസി ‘അസ്സുറുൽ മുഖ്തനീ ഫീ ശരീഹി ഇബ്നു അറബി’, ‘അർ-റദ്ദുൽ മതീൻ അലാ മുൻതഖിസിൽ ആരിഫി മുഹ്‌യദ്ദീൻ’ എന്നീ ഗ്രന്ഥങ്ങളും രചിച്ചിട്ടുണ്ട്.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖബ്‌റിന് ചുറ്റും പ്രാർത്ഥനയ്ക്കും സന്ദർശനത്തിനുമായി എല്ലാ വെള്ളിയാഴ്ചയും നൂറുകണക്കിന് ആളുകളെ കാണാൻ സാധിക്കും. സ്വൂഫികളെ സ്നേഹിക്കുന്നവർ ഈ ശൈഖിന്റെ സന്ദർശനം ഒരിക്കലും മുടക്കാറില്ല; വലിയ ഔലിയാക്കളിൽ ഒരാളായാണ് അവർ അദ്ദേഹത്തെ കണക്കാക്കുന്നത്.
ചുരുക്കത്തിൽ, ശാസ്ത്രം, പ്രവൃത്തി, ശരീഅത്ത്, സ്വൂഫിസം എന്നിവയ്ക്കിടയിലെ യഥാർത്ഥ നിലപാടായി ഗവേഷകരായ പണ്ഡിതന്മാർ ഏകോപിപ്പിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതാണ് ഏറ്റവും പ്രബലമായത്. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ അമിതമായ ചർച്ചകളിൽ ഏർപ്പെടാതിരിക്കുകയും (മൗനം പാലിക്കുക), ഒപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരത്തിന്റെ ശരിയായ വിധി ബാധകമാക്കുക എന്നതുമാണ്.
അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രവാചകന്മാരുടെയും അവന്റെ അന്തിമ പ്രവാചകന്റെയും മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ സ്വലാത്തും സലാമും ബഹുമതിയും ആദരവും മഹത്വവും എപ്പോഴുമുണ്ടാകട്ടെ.
