അഖീൽ ബിൽ​ഗ്രാമിയുടെ ​ഗാന്ധിസം

സൈനുദ്ദീൻ മന്ദലാംകുന്ന്

മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ചിന്തകളെ കേവലം ഒരു സ്വാതന്ത്ര്യസമര തന്ത്രമായോ കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധ രാഷ്ടീയ ഉപകരണമായോ മാത്രം ചുരുക്കിക്കാണുന്ന പരമ്പരാഗത വീക്ഷണങ്ങളെ അഴിച്ചുപണിയുകയാണ് പ്രമുഖ ആ​ഗോള തത്ത്വചിന്തകൻ പ്രൊഫ. അഖീൽ ബിൽഗ്രാമി. ഗാന്ധിയൻ ദർശനങ്ങളുടെ ആന്തരിക സമഗ്രതയെയും (Integrity) അവയുടെ ആഴമേറിയ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറകളെയും തികച്ചും വേറിട്ടൊരു വീക്ഷണകോണിലൂടെ സമീപിക്കുന്നു.
മറ്റുള്ളവരെ ആക്ഷേപിക്കുന്നതും ശിക്ഷാർഹരായി കാണുന്നതുമായ ധാർമ്മിക വിമർശനം (Moral Criticism) പോലും അക്രമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മരൂപമാണെന്ന ഗാന്ധിയൻ നിരീക്ഷണം ബിൽഗ്രാമിയുടെ വായനയിൽ തിളങ്ങുന്ന പുതിയ മാനം നേടുന്നു. സാർവത്രിക നിയമങ്ങളും കൽപ്പനകളും അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന പാശ്ചാത്യ ഉദാരവാദ രീതികളിൽ നിന്ന് മാറി, സ്വന്തം ജീവിതം കൊണ്ട് മാതൃക തീർക്കുന്ന ‘മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികത’ (Exemplar Morality) എങ്ങനെ മാനവികതയെ ആത്മപരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന് ഈ പഠനം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ചിന്തകളെയും രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും കേവലം ഒരു കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധ സമരമാർഗ്ഗമായോ തന്ത്രപരമായ രാഷ്ട്രീയ നീക്കങ്ങളായോ മാത്രം വിലയിരുത്തുന്ന പരമ്പരാഗത വിശകലനങ്ങളിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് മുന്നോട്ടുവെച്ച പ്രമുഖ ആ​ഗോള തത്ത്വചിന്തകനാണ് കൊളംബിയ സർവകലാശാലയിലെ ഫിലോസഫി പ്രൊഫസറായ അഖീൽ ബിൽഗ്രാമി. ഗാന്ധിയൻ സങ്കൽപ്പങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി തൽക്കാലികമായി ഉണ്ടാക്കിയെടുത്ത പ്രായോഗിക തന്ത്രങ്ങളായല്ല, മറിച്ച് അത്യന്തം ഗൗരവമേറിയതും ആന്തരിക യുക്തിഭദ്രതയുള്ളതുമായ ഒരു സമഗ്ര ധാർമ്മിക സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന തത്ത്വചിന്താ പദ്ധതിയായാണ് ബിൽഗ്രാമി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്. “ഗാന്ധിസ് ഇന്റഗ്രിറ്റി: ദി ഫിലോസഫി ബിഹൈൻഡ് ദി പൊളിറ്റിക്സ്” (Gandhi’s Integrity: The Philosophy behind the Politics), “ഗാന്ധി, ന്യൂട്ടൺ ആൻഡ് ദി എൻലൈറ്റൻമെന്റ്” (Gandhi, Newton and the Enlightenment) എന്നീ നിർണ്ണായക പഠനങ്ങളിലൂടെ ബിൽഗ്രാമി നടത്തിയ പുനർവായന, പാശ്ചാത്യ ആധുനികതയുടെയും ഉദാരവൽക്കരണ (Liberal) ധാർമ്മിക തത്ത്വചിന്തകളുടെയും അടിത്തറകളെപ്പോലും ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒന്നാണ്.

പാശ്ചാത്യ രാഷ്ട്രീയ ചിന്തയിലെ വ്യക്തികേന്ദ്രീകൃത ഉദാരവാദ നിലപാടുകളോട് ഗാന്ധിയൻ ദർശനങ്ങൾ പുലർത്തുന്ന വ്യതിയാനത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുകയാണ് ബിൽഗ്രാമിയുടെ ആദ്യപടി. പാശ്ചാത്യ പാരമ്പര്യത്തിൽ ജോൺ സ്റ്റുവർട്ട് മിൽ (J.S. Mill) തുടങ്ങിയ ചിന്തകർ മുന്നോട്ടുവെച്ച സഹിഷ്ണുതാ സങ്കൽപ്പം മനുഷ്യന്റെ വർത്തമാനകാല ധാരണകൾ അപൂർണ്ണമാകാം എന്ന പിശക് സംഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യതയെ അഥവാ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ പരിമിതികളെ (Epistemic Fallibility) അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ഇതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഗാന്ധി സഹിഷ്ണുതയെയും അഹിംസയെയും തികച്ചും ഭിന്നമായ ഒരു ധാർമ്മിക അടിത്തറയിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്. ഗാന്ധിയൻ തത്ത്വചിന്തയിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയത്തിന് വളരെ വിദൂരമായ ആത്മീയ-ദാർശനിക തത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ആവിർഭവിച്ചിട്ടുള്ളത് എന്നും ബിൽഗ്രാമി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ആന്തരിക സമഗ്രതയും അഹിംസയുടെ നവചട്ടക്കൂടും

അഖീൽ ബിൽഗ്രാമിയുടെ അപഗ്രഥനത്തിലെ കേന്ദ്ര ആശയം ഗാന്ധിയൻ ചിന്തകളിലെ ‘സമഗ്രത’ (Integrity) എന്ന ആശയമാണ്. ഗാന്ധിജി തന്റെ സങ്കീർണ്ണവും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുമായ രചനകളിലൂടെയും പ്രവൃത്തികളിലൂടെയും കെട്ടിപ്പടുത്ത ആശയസഞ്ചയം കേവലമായ രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രങ്ങളല്ല, മറിച്ച് യുക്തിഭദ്രമായി കോർത്തിണക്കപ്പെട്ട ഒരു ദാർശനിക വ്യവസ്ഥയാണെന്ന് ബിൽഗ്രാമി വ്യക്തമാക്കുന്നു. പാശ്ചാത്യ കാന്റിയൻ നിരൂപണ ധാർമ്മികതയിൽ (Deontological Ethics) ഒരു വ്യക്തി ‘X എന്നത് ശരിയാണ്’ എന്ന് കരുതുമ്പോൾ, അതിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവരെ ധാർമ്മികമായി വിമർശിക്കാനും കുറ്റപ്പെടുത്താനും ആ വ്യക്തിക്ക് ബാധ്യതയുണ്ട് (Universalizability of Moral Judgment) എന്ന സങ്കൽപ്പമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതായത്, ധാർമ്മിക മൂല്യനിർണ്ണയവും മറ്റുള്ളവർക്കെതിരെയുള്ള വിമർശനവും (Moral Criticism) തമ്മിൽ അവിഭാജ്യമായ ബന്ധമുണ്ടെന്ന് പാശ്ചാത്യ പാരമ്പര്യം നിഷ്കർഷിക്കുന്നു.
കാന്റിയൻ നിരൂപണ ധാർമ്മികത (Deontological Ethics) എന്നാൽ എന്താണെന്ന് സാമാന്യമായി ഇവിടെ വിശദീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഗ്രീക്ക് ഭാഷയിലെ ‘Deon’ (കടമ/ബാധ്യത) എന്ന വാക്കിൽ നിന്നാണ് ‘ഡിയോന്റോളജി’ (Deontology) രൂപപ്പെട്ടത്. കടമാധിഷ്ഠിത ധാർമ്മികത (Duty-based Ethics)യാണിത്. ഒരു പ്രവൃത്തി ശരിയാണോ തെറ്റാണോ എന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത് അതിന്റെ ഫലം (Consequence/Outcome) നോക്കിയല്ല, മറിച്ച് ആ പ്രവൃത്തി സ്വന്തം കടമയാണോ (Duty) എന്നതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ്. ഫലനിരപേക്ഷത എന്ന ആശയമാണ് ഇത് മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്. ഒരു കാര്യം അഥവാ സത്യം പറയുകയോ വാഗ്ദാനം പാലിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് നല്ല ഫലം ഉണ്ടാക്കുമോ ഇല്ലയോ എന്നതിനെയല്ല, അത് ചെയ്യേണ്ടത് ഒരു ധാർമ്മിക ബാധ്യതയായതുകൊണ്ടാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്ന് കാന്റ് വാദിക്കുന്നു. 18-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രശസ്ത ജർമ്മൻ തത്ത്വചിന്തകനായ ഇമ്മാനുവൽ കാന്റാണ് (Immanuel Kant) ഈ ആശയത്തിന്റെ പ്രധാന വക്താവ്. അനിവാര്യമായ കൽപ്പന എന്നൊരാശയത്തിലൂടെയാണ് കാന്റ് ഇത് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഏതൊരു വ്യക്തിക്കും ബാധകമാകുന്ന ധാർമ്മിക നിയമങ്ങളെയാണ് കാന്റ് ‘Categorical Imperative’ എന്ന് വിളിച്ചത്. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം താഴെ പറയുന്ന തത്ത്വമാണ്: “നീ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയിലെ തത്ത്വം (Maxim) ഒരു സാർവത്രിക നിയമമായി മാറാൻ തക്കവണ്ണം മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുക.”ഇതിന് Universalizability (സാർവത്രികത) എന്ന് പറയുന്നു.
ഒരു കാര്യം ‘X എന്നത് ശരിയാണ്’ എന്ന് ഒരാൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അത് ആ വ്യക്തിക്ക് മാത്രമായി ബാധകമാകുന്ന ഒന്നല്ല. അത് സാർവത്രികമായി (Universal) ലോകത്തിലെ എല്ലാവർക്കും ബാധകമായിരിക്കണം. അതിനാൽ, ആ തത്ത്വത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏതൊരാളും തെറ്റ് ചെയ്യുന്നു എന്ന് വിലയിരുത്താനും, അവരെ ധാർമ്മികമായി വിമർശിക്കാനും ഈ വ്യവസ്ഥിതിയിൽ ഒരു വ്യക്തിക്ക് ബാധ്യതയുണ്ടാകുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, വിമർശനം (Moral Criticism) എന്നത് വ്യക്തിപരമായ വിരോധമല്ല, മറിച്ച് സാർവത്രിക ധാർമ്മിക നിയമങ്ങൾ നിലനിർത്താനുള്ള ഒരു പാശ്ചാത്യ കാന്റിയൻ കടമയായി ഇതിൽ മാറുന്നു. ഇതിന്റെ ചുരുക്കം ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമല്ല, അതിന് പിന്നിലെ കടമയും തത്ത്വവുമാണ് പ്രധാനം എന്നതാണ്. ആ തത്ത്വം എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകവുമാണ്.

എന്നാൽ ഗാന്ധിയൻ ദർശനം ഈ ബന്ധത്തെ നിർണ്ണായകമായി വിച്ഛേദിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഗാന്ധിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, മറ്റുള്ളവരുടെ ധാർമ്മിക വീഴ്ചകളെ നിന്ദിക്കുന്നതും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതുമായ വിമർശനം പോലും ഹിംസയുടെ (Violence) ഒരപൂർവ്വ രൂപമാണ്. മറ്റുള്ളവരെ നിരന്തരം ധാർമ്മികമായി വിചാരണ ചെയ്യുമ്പോൾ വ്യക്തികളിൽ വിദ്വേഷവും മാനസികമായ അകൽച്ചയും വളരുകയും, അത് ഒടുവിൽ കായികമായ അക്രമമായി പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, കേവലം കായികമായ അക്രമം ഒഴിവാക്കൽ മാത്രമല്ല യഥാർത്ഥ അഹിംസ; മറിച്ച് ധാർമ്മികതയുടെ പരിധിയിൽ നിന്ന് മറ്റുള്ളവരെ ആക്ഷേപിക്കുന്ന രീതിയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന വിമർശന മനഃസ്ഥിതിയും പൂർണ്ണമായി നിഷ്കാസനം ചെയ്യുമ്പോൾ മാത്രമേ അഹിംസ അപൂർണ്ണതകളിൽ നിന്ന് മുക്തമാകുകയുള്ളൂ എന്ന് ബിൽഗ്രാമി നിരീക്ഷിക്കുന്നു.

സാർവത്രിക ധാർമ്മിക നിയമങ്ങൾക്ക് (Moral Imperatives) പകരമായി ഗാന്ധി ആവിഷ്കരിച്ച ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടിനെ അഖീൽ ബിൽഗ്രാമി ‘മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികത’ (Exemplar Morality) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ധാർമ്മിക മാതൃകയിൽ, ഒരു വ്യക്തി തന്റെ നിലപാടുകൾ മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽ കൽപ്പനകളായോ നിയമങ്ങളായോ അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. പകരം, സ്വന്തം ജീവിതവും പ്രവൃത്തികളും കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർക്ക് ഒരു ഉത്തമ മാതൃകയായി (Exemplar) മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഈ മാതൃകാപരമായ വ്യക്തിത്വം മറ്റുള്ളവരുടെ ഉള്ളിൽ ബോധാത്മകമായ യാതൊരു സമ്മർദ്ദവും ചെലുത്താതെ ഒരുവിധ ‘അദൃശ്യമായ സ്വാധീനമായി’ (mysterious contagion) പ്രസരിക്കുകയും അവരെ ആത്മപരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ആ മാതൃക സ്വീകരിക്കാത്ത പക്ഷം അവരെ അപലപിക്കാനോ ശിക്ഷിക്കാനോ ഉള്ള യാതൊരു അവകാശവും മാതൃകയാകുന്ന വ്യക്തി ഉന്നയിക്കുന്നില്ല എന്നതും ഇതിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്.

മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികതയും അനുഭവാത്മക സത്യവും

സാർവത്രിക ധാർമ്മിക നിയമങ്ങൾക്ക് (Moral Imperatives) പകരമായി ഗാന്ധി ആവിഷ്കരിച്ച ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടിനെ അഖീൽ ബിൽഗ്രാമി ‘മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികത’ (Exemplar Morality) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ധാർമ്മിക മാതൃകയിൽ, ഒരു വ്യക്തി തന്റെ നിലപാടുകൾ മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽ കൽപ്പനകളായോ നിയമങ്ങളായോ അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. പകരം, സ്വന്തം ജീവിതവും പ്രവൃത്തികളും കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർക്ക് ഒരു ഉത്തമ മാതൃകയായി (Exemplar) മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഈ മാതൃകാപരമായ വ്യക്തിത്വം മറ്റുള്ളവരുടെ ഉള്ളിൽ ബോധാത്മകമായ യാതൊരു സമ്മർദ്ദവും ചെലുത്താതെ ഒരുവിധ ‘അദൃശ്യമായ സ്വാധീനമായി’ (mysterious contagion) പ്രസരിക്കുകയും അവരെ ആത്മപരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ആ മാതൃക സ്വീകരിക്കാത്ത പക്ഷം അവരെ അപലപിക്കാനോ ശിക്ഷിക്കാനോ ഉള്ള യാതൊരു അവകാശവും മാതൃകയാകുന്ന വ്യക്തി ഉന്നയിക്കുന്നില്ല എന്നതും ഇതിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്.

ഇതിനോടൊപ്പം തന്നെ പ്രധാനമാണ് ഗാന്ധിയുടെ സത്യ സങ്കൽപ്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബിൽഗ്രാമിയുടെ പുനർവ്യാഖ്യാനം. പാശ്ചാത്യ തത്ത്വചിന്ത സത്യത്തെ (Truth) ഒരു വസ്തുനിഷ്ഠ പ്രസ്താവനയായോ അല്ലെങ്കിൽ വസ്തുതകളുടെ വിവരണം നൽകുന്ന ബോധാത്മക ഉപാധിയായോ (Cognitive/Propositional Concept) കാണുമ്പോൾ, ഗാന്ധി സത്യത്തെ തികച്ചും അനുഭവാത്മകമായ (Experiential Concept) ഒന്നായാണ് നിർവ്വചിച്ചത്. സത്യം എന്നത് കേവലം യുക്തിപരമായ തിരിച്ചറിവല്ല, മറിച്ച് സ്വന്തം ആത്മീയ-ധാർമ്മിക അനുഭവങ്ങളിലൂടെ സാക്ഷാത്കരിക്കേണ്ട ഒന്നാണ്. മനുഷ്യർക്ക് സമ്പൂർണ്ണ സത്യത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥരാകാൻ കഴിയില്ലെന്ന ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ വിനയം (Epistemic Humility) ഈ സങ്കൽപ്പത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സ്വന്തം സത്യം അനുഭവത്തിലധിഷ്ഠിതമായതിനാൽ അത് മറ്റൊരാളിൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കാനാവില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെയും ഗാന്ധിയൻ പ്ലൂരലിസത്തിന്റെയും അടിത്തറ എന്ന് ബിൽഗ്രാമി വ്യക്തമാക്കുന്നു.

വിജ്ഞാനോദയ വിമർശനവും പ്രകൃതിയുടെ പുനർ-ചൈതന്യവൽക്കരണവും

അഖീൽ ബിൽഗ്രാമിയുടെ വ്യാഖ്യാനത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന മേഖലയാണ് ഗാന്ധിയുടെ വിജ്ഞാനോദയ (Enlightenment) വിമർശനം. ഗാന്ധിജി പാശ്ചാത്യ വിജ്ഞാനോദയത്തെയും ശാസ്ത്രീയ സമീപനങ്ങളെയും വിമർശിച്ചത് ശാസ്ത്ര വിരോധം കൊണ്ടോ അനാചാരങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ വേണ്ടിയോ ആയിരുന്നില്ല. ഐസക് ന്യൂട്ടൻ, റോബർട്ട് ബോയിൽ തുടങ്ങിയ ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരുടെ യാന്ത്രിക കാഴ്ചപ്പാടുകളിലൂടെ ഭൗതിക ലോകത്തെയും പ്രകൃതിയെയും അചേതനവും മൂല്യരഹിതവുമായ വെറും വസ്‌തുവായി (brute, inert matter) കാണുന്ന രീതി വളർന്നുവന്നതിനെയാണ് ഗാന്ധി എതിർത്തത്. ലോകത്തെ ഈവിധം അപചൈതന്യവൽക്കരിച്ചപ്പോൾ (Desacralized world) പ്രകൃതി മനുഷ്യന്റെ അളവറ്റ ചൂഷണത്തിന് വിധേയമാവുകയും പ്രകൃതിയോടുള്ള ധാർമ്മിക ബാധ്യതകളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ റാഡിക്കൽ ഡിസന്റേഴ്സ് (Radical Enlightenment/Pantheists) മുന്നോട്ടുവെച്ച പ്രകൃതിസങ്കൽപ്പത്തോടും റൊമാന്റിസിസ്റ്റ് പാരമ്പര്യത്തോടുമാണ് ഗാന്ധിയുടെ കാഴ്ചപ്പാട് അടുത്തബന്ധം പുലർത്തുന്നത്. പ്രകൃതിയിൽ ആന്തരികമായ മൂല്യങ്ങളും ചൈതന്യവും അടങ്ങിയിട്ടുണ്ടെന്നും പ്രകൃതിയെ ആത്മീയവും പ്രഥമപുരുഷ (first-person) കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെയും സമീപിക്കണമെന്നും ഗാന്ധി ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഇതാണ് പ്രകൃതിയുടെ ‘പുനർ-ചൈതന്യവൽക്കരണം’ (Re-enchantment of Nature) എന്ന് ബിൽഗ്രാമി സിദ്ധാന്തിക്കുന്നത്. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിക്കും മധ്യേയുള്ള തനിമയുടെ ഈ ബന്ധം വീണ്ടെടുക്കൽ പരിസ്ഥിതി നാശത്തിനെതിരെയുള്ള ഏറ്റവും ശക്തമായ ദാർശനിക പ്രതിരോധമാണ്.

മുതലാളിത്ത അന്യവൽക്കരണവും സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളും

ആധുനിക ആഗോളീകൃത ലോകത്ത് മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള അന്യവൽക്കരണത്തെയും (Alienation) ബിൽഗ്രാമി ഗാന്ധിയൻ ആശയങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വിചാരണ ചെയ്യുന്നു. ഉദാരവാദ സാമ്പത്തിക ചട്ടക്കൂടുകൾ വ്യക്തിപരമായ സ്വാർത്ഥതയെയും പരസ്പര സംശയത്തെയും യുക്തിസഹമായ നേട്ടമായി ആഘോഷിക്കുമ്പോൾ, അത് മനുഷ്യരെ പരസ്പരം അകറ്റുന്ന അന്യവൽക്കരണ സംസ്കാരത്തിന് വഴിവെക്കുന്നു. വ്യവസ്ഥാപിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യരിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭയവും പ്രിസണേഴ്സ് ദിലമയും (Prisoner’s Dilemma) പരിഹരിക്കാൻ ബാഹ്യ നിയമങ്ങൾക്കോ കമ്പോള തത്ത്വങ്ങൾക്കോ സാധിക്കില്ല.
എന്നാൽ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടാത്ത (Unalienated) ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥിതിയാണ് ഗാന്ധിയൻ സങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ ജീവനാഡി. സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ അതിപ്രസരവും വിദഗ്ദ്ധരുടെ Oligarchy-യും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന അന്യവൽക്കരണത്തിൽ നിന്നും മോചനം നേടാൻ ദൈനംദിന കായീകാധ്വാനത്തിന്റെ അന്തസ്സും സ്വയം നിയന്ത്രിത ഉപഭോഗത്തിൽ ഊന്നിയ സ്വരാജും അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. കാൾ മാർക്സ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അധ്വാന മേഖലയിലെ അന്യവൽക്കരണത്തെക്കുറിച്ച് വിശകലനം ചെയ്തപ്പോൾ, ഗാന്ധി ആധുനികത മനുഷ്യന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ധാർമ്മികവും പ്രകൃത്യാത്മകവുമായ ജീവിതത്തിലുണ്ടാക്കിയ അന്യവൽക്കരണത്തെയാണ് മറികടക്കാൻ ശ്രമിച്ചത്.

പാശ്ചാത്യ ഉദാരവാദവും ഗാന്ധിയൻ മാതൃകാ ചട്ടക്കൂടും തമ്മിലുള്ള തുലനാത്മക അപഗ്രഥനം

പാശ്ചാത്യ ചിന്താധാരയിലെ പ്രമുഖ ആശയങ്ങളും അഖീൽ ബിൽഗ്രാമി നിർവ്വചിച്ച ഗാന്ധിയൻ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ പ്രകടമാക്കുന്ന ഒരു വിവരണം നൽകാം. പാശ്ചാത്യ ഉദാരവാദ ആധുനികതയും (Liberal Modernity) ഗാന്ധിയൻ മാതൃകാ ചട്ടക്കൂടും (Gandhian Exemplar Model) തമ്മിലുള്ള താത്ത്വിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഇതിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്. ഈ താരതമ്യ വിശകലനം ധാർമ്മികത, ഹിംസ, സത്യം, പ്രകൃതി, സമൂഹം, രാഷ്ട്രീയം എന്നീ വിവിധ തലങ്ങളിൽ ഇരു ചിന്താധാരകളും പുലർത്തുന്ന സമീപനങ്ങൾ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണെന്ന കാര്യം അടിവരയിടുന്നു.

ധാർമ്മികതയുടെ കാര്യത്തിൽ, സാർവത്രിക വിധികളും കൽപ്പനകളും മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന രീതിയോട് ഉദാരവാദ ആധുനികത യോജിക്കുമ്പോൾ, ഗാന്ധിയൻ ദർശനം സ്വന്തം ജീവിതം കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർക്ക് മാതൃകയാവുന്ന ‘മാതൃകാ ധാർമ്മികതയ്ക്കാണ്’ (Exemplar Morality) പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. അഹിംസയുടെ നിർവചനത്തിലും ഈ വ്യത്യാസം കാണാം. കായിക അക്രമങ്ങളെ മാത്രം നിരസിക്കുന്ന ഉദാരവാദ രീതി ധാർമ്മിക വിമർശനങ്ങളെ അനുവദനീയമായി കാണുമ്പോൾ, ഗാന്ധിയൻ സമീപനത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെ ധാർമ്മികമായി വിമർശിക്കുകയും ആക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് പോലും ഒരുതരം ഹിംസയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
സത്യത്തെ സമീപിക്കുന്നതിലും ഈ ദാർഷനിക ഭിന്നത പ്രകടമാണ്. ഉദാരവാദത്തിൽ സത്യം എന്നത് വസ്തുനിഷ്ഠവും വാക്യാത്മകവുമായ ഒന്നാണെങ്കിൽ (Cognitive Truth), ഗാന്ധിയൻ ദർശനത്തിൽ അത് അനുഭവാത്മകവും ആത്മീയവുമായ ഒന്നാണ് (Experiential Truth). അതുപോലെ, പ്രകൃതിയോടുള്ള സമീപനത്തിൽ ഉദാരവാദ ആധുനികത അതിനെ കേവലം ജീവനറ്റ വസ്തുവായും വിഭവമായുമാണ് കാണുന്നത്; എന്നാൽ ഗാന്ധിയൻ മാതൃകയാകട്ടെ പ്രകൃതിയെ പുനർ-ചൈതന്യവൽക്കരിക്കുന്ന (Re-enchantment of Nature) കാഴ്ചപ്പാടാണ് മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്.

ധാർമ്മികതയുടെ കാര്യത്തിൽ, സാർവത്രിക വിധികളും കൽപ്പനകളും മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന രീതിയോട് ഉദാരവാദ ആധുനികത യോജിക്കുമ്പോൾ, ഗാന്ധിയൻ ദർശനം സ്വന്തം ജീവിതം കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർക്ക് മാതൃകയാവുന്ന ‘മാതൃകാ ധാർമ്മികതയ്ക്കാണ്’ (Exemplar Morality) പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. അഹിംസയുടെ നിർവചനത്തിലും ഈ വ്യത്യാസം കാണാം. കായിക അക്രമങ്ങളെ മാത്രം നിരസിക്കുന്ന ഉദാരവാദ രീതി ധാർമ്മിക വിമർശനങ്ങളെ അനുവദനീയമായി കാണുമ്പോൾ, ഗാന്ധിയൻ സമീപനത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെ ധാർമ്മികമായി വിമർശിക്കുകയും ആക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് പോലും ഒരുതരം ഹിംസയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
സത്യത്തെ സമീപിക്കുന്നതിലും ഈ ദാർഷനിക ഭിന്നത പ്രകടമാണ്. ഉദാരവാദത്തിൽ സത്യം എന്നത് വസ്തുനിഷ്ഠവും വാക്യാത്മകവുമായ ഒന്നാണെങ്കിൽ (Cognitive Truth), ഗാന്ധിയൻ ദർശനത്തിൽ അത് അനുഭവാത്മകവും ആത്മീയവുമായ ഒന്നാണ് (Experiential Truth). അതുപോലെ, പ്രകൃതിയോടുള്ള സമീപനത്തിൽ ഉദാരവാദ ആധുനികത അതിനെ കേവലം ജീവനറ്റ വസ്തുവായും വിഭവമായുമാണ് കാണുന്നത്; എന്നാൽ ഗാന്ധിയൻ മാതൃകയാകട്ടെ പ്രകൃതിയെ പുനർ-ചൈതന്യവൽക്കരിക്കുന്ന (Re-enchantment of Nature) കാഴ്ചപ്പാടാണ് മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്.

സമൂഹശാസ്ത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ, വ്യക്തികേന്ദ്രീകൃതവും അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ സാമൂഹികാവസ്ഥയാണ് (Prisoner’s Dilemma) ഉദാരവാദത്തിലെങ്കിൽ, അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടാത്ത സഹകരണവും സ്വാശ്രയത്വവുമാണ് ഗാന്ധിയൻ മാതൃക വിഭാവനം ചെയ്യുന്നത്. അവസാനമായി, രാഷ്ട്രീയ സഹിഷ്ണുതയുടെ കാര്യത്തിൽ, ജെ.എസ്. മില്ലിന്റെ മാതൃകയിലുള്ള അപൂർണ്ണത ഭയന്നുള്ള സഹിഷ്ണുതയാണ് ഉദാരവാദത്തിലുള്ളതെങ്കിൽ, ഗാന്ധിയൻ ദർശനമാകട്ടെ സത്യത്തിന്റെ ആനുഭവികതയിൽ ഊന്നിക്കൊണ്ടുള്ള ഭിന്നതകളുടെ ആത്മാർത്ഥമായ അംഗീകാരത്തെയാണ് ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നത്.

സമകാലിക ലോകത്തിലെ ഗാന്ധിയൻ ചിന്തകളുടെ പ്രയോഗവും ഭാവികാഴ്ചപ്പാടും

അഖീൽ ബിൽഗ്രാമിയുടെ ദാർശനിക വിശകലനം കേവലം സിദ്ധാന്തത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന ഒന്നല്ല, മറിച്ച് ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതിസന്ധികൾക്ക് മൂർത്തമായ പ്രയോഗസാധ്യതകൾ നൽകുന്ന ഗവേഷണ ചട്ടക്കൂടാണ്. ആഗോളതലത്തിൽ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന പരിസ്ഥിതി തകർച്ചയാണ് ഇതിലൊന്ന്. കമ്പോള കേന്ദ്രീകൃത ആധുനികത പ്രകൃതിയെ കേവലം അസംസ്കൃത വസ്തുവായി കണ്ടതിന്റെ ദുരന്തഫലമാണ് ഇന്നത്തെ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും ആവാസവ്യവസ്ഥകളുടെ നാശവും. ഗാന്ധിജി മുന്നോട്ടുവെച്ച പ്രകൃതിയുടെ പുനർ-ചൈതന്യവൽക്കരണം എന്ന ആശയം സ്വീകരിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ പ്രകൃതിക്ക് മേലുള്ള കടന്നുകയറ്റം അവസാനിപ്പിക്കാനും, മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമായി കാണുന്ന ഒരു പുത്തൻ പാരിസ്ഥിതിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രം രൂപീകരിക്കാനും സാധിക്കുകയുള്ളൂ.

നിലവിലെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലും ജനാധിപത്യ സമൂഹങ്ങളിലും പ്രകടമാകുന്ന രൂക്ഷമായ രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണത്തിനും വെറുപ്പിന്റെ പ്രചാരണങ്ങൾക്കും പരിഹാരം കാണാൻ ബിൽഗ്രാമി ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച ഗാന്ധിയൻ ‘ധാർമ്മിക വിമർശന രാഹിത്യം’ ഏറെ പ്രയോജനപ്പെടും. രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെ ധാർമ്മികമായി തരംതാഴ്ത്താനും കുറ്റപ്പെടുത്താനും മുതിരുന്ന പ്രതിപക്ഷ ബഹുമാനമില്ലാത്ത സംവാദ ശൈലികൾ ആത്യന്തികമായി വംശീയവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അക്രമങ്ങളിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. എതിരാളികളോട് സഹിഷ്ണുത പുലർത്തുന്നതോടൊപ്പം സ്വന്തം നിലപാടുകൾ ജീവിതത്തിലൂടെ തെളിയിക്കുന്ന ‘മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികത’ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നത് ധ്രുവീകരണം കുറയ്ക്കാനും സമാധാനപരമായ അന്തരീക്ഷം കെട്ടിപ്പടുക്കാനും സഹായിക്കും.
ഇതോടൊപ്പം തന്നെ, അതിവേഗ സാങ്കേതിക മുന്നേറ്റങ്ങളും കോർപ്പറേറ്റ് മുതലാളിത്തവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന കടുത്ത മാനസിക അന്യവൽക്കരണത്തിനെതിരെയും ഗാന്ധിയൻ ബോധം ഒരു പ്രതിരോധമായി മാറുന്നു. അമിതമായ ഉപഭോഗതൃഷ്ണ ഒഴിവാക്കി, വിഭവങ്ങളുടെ പുനരുപയോഗത്തിനും സ്വാശ്രയത്വത്തിനും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ഗാന്ധിയൻ ജീവിതരീതി മനുഷ്യന് ആന്തരികമായ ശാന്തിയും ഉത്തരോത്തരം ആത്മീയമായ വളർച്ചയും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെ നിഷേധിക്കാതെ തന്നെ അതിനെ ധാർമ്മിക ബാധ്യതകളോട് കോർത്തിണക്കാൻ ഗാന്ധിയൻ പുനർവായന വഴി തുറക്കുന്നു.

ഉപസംഹാരം

അഖീൽ ബിൽഗ്രാമിയുടെ ദാർശനിക പുനർവായന മഹാത്മാഗാന്ധിയെ കേവലം ഒരു സ്വാതന്ത്ര്യസമര നേതാവ് എന്ന പദവിയിൽ നിന്ന് ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും വിപ്ലവകരമായ ചിന്തകരിലൊരാളായി പുനഃപ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ നീക്കങ്ങൾക്ക് പിന്നിലുള്ള അന്തർലീനമായ ദാർശനിക സമഗ്രത, അഹിംസ എന്ന ആശയത്തിന് നൽകിയ പുതിയ വ്യാപ്തി, കാന്റിയൻ നിയമങ്ങൾക്ക് അപ്പുറമുള്ള മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികത, വിജ്ഞാനോദയ യാന്ത്രികതയ്‌ക്കെതിരായ പ്രകൃതിയുടെ പുനർ-ചൈതന്യവൽക്കരണം എന്നിവ ബിൽഗ്രാമിയുടെ പഠനത്തിലെ തിളക്കമാർന്ന നിരീക്ഷണങ്ങളാണ്. സമകാലിക ലോകം അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന പരിസ്ഥിതി തകർച്ച, രാഷ്ട്രീയ അസഹിഷ്ണുത, മുതലാളിത്ത അന്യവൽക്കരണം എന്നിവയെ നേരിടാൻ പ്രായോഗികവും ആഴമുള്ളതുമായ മാർഗ്ഗരേഖ ഗാന്ധിയൻ തത്ത്വചിന്ത വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നുവെന്ന് ഈ ഗവേഷണ പഠനം അടിവരയിടുന്നു.

reference

blog.shunya.net
Bilgrami on Gandhi – Shunya’s Notes

philosophy.columbia.edu
Monthly Review Interview: Akeel Bilgrami on Contemporary Populism

socioproctology.blogspot.com
Akeel Bilgrami on Gandhi’s Philosophy. – Poetry as Socio-proctology
Opens in a new window

tandfonline.com
Gandhi’s integrity: the philosophy behind the politics1

soar.suny.edu
Gandhi, Newton and the Enlightenment

dokumen.pub
Unconditional Equality: Gandhi’s Religion of Resistance

researchgate.net
Debate, Criticism and the Possibilities of Closure in Moral Arguments

epw.in
Gandhi as an Exemplar? – Economic and Political Weekly

scribd.com
(Convergences – Inventories of The Present) Akeel Bilgrami – Scribd

ijfmr.com
Reconstructing Gandhi’s Religious Philosophy for a Plural … – IJFMR

therevealer.org
Review: Secularism, Identity, and Enchantment by Akeel Bilgrami

soar.suny.edu
Akeel Bilgrami

dokumen.pub
Nature and Value 9780231550901 – DOKUMEN.PUB

dokumen.pub
Democratic Culture: Historical and Philosophical Essays

freepressjournal.in
‘Without Some Terminus To Capitalism, We’re Not Going To Solve

thephilosopher1923.org
“What is Alienation?” by Akeel Bilgrami (Keywords: Politics; Social

socialscientistindia.org
Some Reflections on the Limits of Liberalism – Social Scientist

nepjol.info
Hind Swaraj: Gandhi’s Vision of the Body, Society, and Philosophy

india-seminar.com
649 Akeel Bilgrami, The European political enlightenment

dokumen.pub
Gandhi and Philosophy: On Theological Anti-Politics … – dokumen.pub